Naar de inhoud
ReSomnia

Gids · 7 minuten leestijd

Oorzaken van slapeloosheid: waarom je slecht slaapt, en waarom het aanhoudt

Slapeloosheid heeft zelden maar één oorzaak. Meestal ontstaat ze wanneer een kwetsbaarheid samenkomt met een uitlokkende gebeurtenis (stress, ziekte, rouw) en met gewoontes of gedachten die haar daarna in stand houden, ook als de gebeurtenis voorbij is[1]. Het goede nieuws: juist aan die instandhoudende factoren kun je iets doen[3].

Gratis starten

Door Andy Leleux, slaaptechnoloog · Bijgewerkt op 27 oktober 2026

Het belangrijkste

  • Drie groepen factoren: wat je kwetsbaar maakt, wat het uitlokt, wat het in stand houdt[1].
  • Aanhoudende slapeloosheid wordt vaak in stand gehouden door compenserende gewoontes en doordat lichaam en geest in de alarmstand blijven[1][2].
  • Vrouwen krijgen er vaker mee te maken, en het risico stijgt met de leeftijd en rond de menopauze[4][5][6].
  • Koffie, alcohol en schermen kunnen je slaap verslechteren, maar hun rol als volwaardige oorzaak staat minder vast.

Zelden maar één oorzaak: de drie groepen factoren

Het meest gebruikte model om slapeloosheid te begrijpen, in 1987 voorgesteld door Spielman, onderscheidt drie groepen factoren die zich opstapelen[1]:

  • Wat je kwetsbaar maakt (predisponerende factoren): vrouw zijn, de leeftijd, een angstig temperament of de neiging om te piekeren, eerdere periodes van slapeloosheid, een slaap die bijzonder gevoelig is voor stress.
  • Wat het uitlokt (uitlokkende factoren): stress op het werk of in het gezin, rouw, ziekte, pijn, een ziekenhuisopname, de menopauze, gewijzigde werkuren.
  • Wat het in stand houdt (instandhoudende factoren): meer tijd in bed doorbrengen om te compenseren, dutjes doen, op wisselende tijdstippen opstaan, 's nachts op de klok kijken, wakker in bed blijven liggen, je zorgen maken over je slaap, laat nog koffie drinken om het vol te houden.

De aanleiding verklaart vaak de eerste slechte nachten. Maar houdt de slapeloosheid maandenlang aan, dan zijn het vooral de instandhoudende factoren die ervoor zorgen dat ze blijft[1].

Hyperarousal: lichaam en geest blijven in de alarmstand

Onderzoekers beschrijven bij veel mensen met slapeloosheid een toestand van hyperarousal, overdag én 's nachts: malende gedachten, moeite om je zorgen los te laten, en tekenen dat het lichaam geactiveerd is (hartslag, stresshormonen, snelle hersenactiviteit tijdens de slaap)[2].

Het is een verklaringsmodel, geen laboratoriumonderzoek: niet iedereen vertoont dezelfde tekenen. Het helpt vooral begrijpen waarom koste wat het kost “proberen te slapen” vaak het omgekeerde effect heeft.

De belangrijkste risicofactoren

  • Vrouw zijn: een meta-analyse bij meer dan een miljoen mensen vindt bij vrouwen een 1,4 keer hoger risico op slapeloosheid dan bij mannen, en dat verschil neemt toe met de leeftijd[4].
  • De menopauze: slaapproblemen komen vaak voor tijdens en na de overgang, ook bij vrouwen zonder opvliegers[6]. Zie slapeloosheid bij vrouwen.
  • De leeftijd: symptomen van slapeloosheid komen vaker voor naarmate je ouder wordt[5].
  • Depressie en angst: die houden slapeloosheid vaak in stand, en omgekeerd. Aanhoudende slapeloosheid hangt samen met het ontstaan van depressieve episodes[5].
  • Chronische pijn en ziekte: die verstoren de slaap, en slaaptekort maakt pijn moeilijker te verdragen.
  • Nachtwerk en onregelmatige werkuren: die brengen je biologische klok uit de pas; de Europese richtlijn raadt aan dit systematisch na te gaan[3]. Zie slapeloosheid en nachtwerk.

Koffie, alcohol, schermen: wat we echt weten

Koffie aan het eind van de dag, een glas alcohol 's avonds of laat nog op een scherm kijken kan het inslapen vertragen of je slaap lichter maken. Maar op basis van studies kun je niet stellen dat ze op zichzelf chronische slapeloosheid veroorzaken: hun effect is verweven met stress, werkuren en gewoontes. Als je ze noteert in een slaapdagboek (bijvoorbeeld voor en na 14 uur), zie je beter wat bij jou meespeelt.

Als het niet (alleen) slapeloosheid is

Achter slechte nachten kunnen andere slaapstoornissen of gezondheidsproblemen schuilgaan: slaapapneu, het rustelozebenensyndroom, een verschoven biologische klok, maar ook een depressie, een te snel werkende schildklier of bepaalde medicijnen. De Europese richtlijn benadrukt dat daarnaar gezocht moet worden[3]. De signalen die je moet kennen, vind je in Heb ik slapeloosheid?.

Hoeveel mensen hebben ermee te maken?

Dat hangt ervan af wat je meet. Volgens een overzicht van meer dan 50 bevolkingsstudies heeft ongeveer een op de drie volwassenen minstens één symptoom van slapeloosheid, heeft 9 tot 15% symptomen met gevolgen overdag, en voldoet ongeveer 6% aan de criteria voor een diagnose van slapeloosheid[5].

Wat je kunt veranderen

Je leeftijd en je genen kies je niet, en wat het leven brengt heb je niet altijd in de hand. De instandhoudende factoren (de tijd in bed, je slaaptijden, je gedachten over slaap) kun je wel aanpakken: precies daarop richt CGT-I zich, de aanbevolen eerste keuze bij chronische slapeloosheid[3].

  • Slaaprestrictie vermindert de tijd die je wakker in bed doorbrengt.
  • Stimuluscontrole verbindt je bed opnieuw met slaap.
  • Met een slaapdagboek ontdek je je eigen factoren: slaaptijden, dutjes, koffie, alcohol.

Veelgestelde vragen

Kan stress chronische slapeloosheid veroorzaken?

Stress lokt vaak de eerste slechte nachten uit. Slapeloosheid wordt chronisch als compenserende gewoontes en ongerustheid over je slaap het overnemen, ook als de stress al voorbij is. Zie onze gids Slapeloosheid en stress.

Waarom houdt mijn slapeloosheid aan terwijl het probleem opgelost is?

Omdat niet meer dezelfde factoren haar in stand houden: de tijd in bed, onregelmatige slaaptijden, dutjes, een bed dat verbonden is met wakker zijn, de angst om slecht te slapen. Precies daarop werkt CGT-I in.

Kan koffie slapeloosheid veroorzaken?

Koffie laat op de dag kan het inslapen vertragen, vooral bij mensen die er gevoelig voor zijn. Maar het is zelden de enige oorzaak van chronische slapeloosheid. Als je je kopjes voor en na 14 uur noteert in je slaapdagboek, zie je of het in jouw geval meespeelt.

Is slapeloosheid erfelijk?

Bij sommige mensen is er een kwetsbaarheid die in de familie zit, maar die volstaat niet om slapeloosheid te veroorzaken: er is ook een aanleiding nodig, en factoren die haar in stand houden.

Houden schermen je uit je slaap?

Schermen 's avonds kunnen ervoor zorgen dat je later naar bed gaat en je geest alert houden. Hun rol als directe oorzaak van chronische slapeloosheid staat minder vast dan die van je slaapgewoontes.

Lees en doe verder

Bronnen

  1. [1] Spielman AJ, Caruso LS, Glovinsky PB. A behavioral perspective on insomnia treatment. Psychiatr Clin North Am. 1987;10(4):541-553. PubMed
  2. [2] Riemann D, et al. The hyperarousal model of insomnia: a review of the concept and its evidence. Sleep Med Rev. 2010;14(1):19-31. PubMed
  3. [3] Riemann D, et al. The European Insomnia Guideline: an update on the diagnosis and treatment of insomnia 2023. J Sleep Res. 2023;32(6):e14035. PubMed
  4. [4] Zhang B, Wing YK. Sex differences in insomnia: a meta-analysis. Sleep. 2006;29(1):85-93. PubMed
  5. [5] Ohayon MM. Epidemiology of insomnia: what we know and what we still need to learn. Sleep Med Rev. 2002;6(2):97-111. PubMed
  6. [6] Soares CN, et al. Impact of sleep disturbances on health-related quality of life in postmenopausal women: a systematic review. Menopause. 2026;33(1):118-128. PubMed

Deze gids informeert, maar vervangt niet het advies van een arts of psycholoog. In nood kun je dag en nacht bellen naar de Zelfmoordlijn op 1813 in België of 113 in Nederland. Bij direct gevaar bel je 112.

Ontdek wat je moeilijke nachten in stand houdt.

In het slaapdagboek van ReSomnia noteer je elke ochtend je slaaptijden, je dutjes, je koffie en je alcohol voor en na 14 uur, en daarna werkt het CGT-I-programma in op wat je slapeloosheid in stand houdt. Gratis.

Gratis starten

De app zelf is voorlopig in het Frans. Nederlands komt eraan.